Een digitale creatie van ©Creative Desk, getest op nieuwsgierigheid en sterke wifi
In 2018 schokte Christie’s de kunstwereld met de verkoop van een portret voor $432.500. De geportretteerde, Edmond de Belamy, had nooit bestaan: hij was gegenereerd door een algoritme dat getraind was op 15.000 historische portretten. Gesigneerd met de formule die hem had voortgebracht, symboliseerde Belamy een nieuw tijdperk. “Voor mij was die verkoop een kantelpunt,” zegt Filip Vermeylen. “AI ging plots van curiositeit naar een kracht die de kunstmarkt niet langer kon negeren. Het beïnvloedt hoe kunst wordt gemaakt, gewaardeerd en verhandeld.”
Belamy was nog maar het begin. In 2024 verkocht Sotheby’s AI God: Portrait of Alan Turing, geschilderd door een humanoïde robot, voor $1,08 miljoen. Dit jaar hield Christie’s zijn eerste AI-gerichte veiling, goed voor $728.000 met een verkoopratio van 82 procent. De helft van de bieders was millennial of Gen Z.
Toch kwam er al snel een tegenreactie: meer dan 6.000 kunstenaars ondertekenden een petitie waarin ze AI beschuldigden van het uitbuiten van menselijke creativiteit. Vermeylen nuanceert: “Veel werken in die veiling waren van bekende kunstenaars die AI als gereedschap gebruiken. De echte vraag is: blijft de mens de kunstenaar – of heeft het algoritme zelf creatieve waarde?”
Die vraag begint in het atelier. Text-to-image-modellen maken het tegenwoordig voor iedereen mogelijk om met een simpele prompt overtuigende beelden te genereren. “Wie is de kunstenaar als het werk uit een machine komt?” vraagt Vermeylen zich af. “En wat betekent dat voor het auteursrecht?” De wet biedt daarop weinig antwoorden en laat makers vaak onbeschermd. Hij erkent de aantrekkingskracht: “Je zou kunnen zeggen dat AI de kunstwereld democratiseert. Maar het is een tweesnijdend zwaard. Bekende namen profiteren meestal het meest, terwijl nieuwkomers met onzekerheid achterblijven.”
Een voorbeeld maakt dat tastbaar. Vermeylen vroeg DALL·E ooit om een portret van Nelson Mandela te maken in de stijl van Marlene Dumas. Het resultaat weerspiegelde niet alleen haar stijl, maar bevatte zelfs een valse handtekening. “Het leek griezelig veel op een echte Dumas – inclusief een vervalste signatuur,” zegt hij. “AI kan de stijl van een kunstenaar zó goed imiteren dat, als het werk verkocht wordt, het voor echt zou kunnen doorgaan.”
AI maakt niet alleen kunst, het evalueert haar ook. Algoritmen kunnen penseelstreken analyseren, veilingdata doorzoeken en publieke sentimenten meten. In combinatie met blockchain belooft dat meer transparantie. Toch waarschuwt Vermeylen: “Garbage in, garbage out. Als de data gebrekkig is, zijn de resultaten dat ook.”
“Vooringenomenheid is een groot risico: als bepaalde kunstenaars niet in de dataset zitten, zal het systeem hen structureel onderwaarderen,” zegt hij. “AI moet menselijke beoordeling ondersteunen, niet vervangen.”
Voor onderzoekers is AI tegelijk instrument én onderwerp. Aan de Erasmus Universiteit Rotterdam gebruiken culturele economen machine learning om enorme catalogi te analyseren en prijsmodellen te verfijnen.
Toch ziet Vermeylen nog veel open vragen: “Ethische zorgen over bevooroordeelde AI-taxaties blijven vaak theoretisch. We hebben harde data nodig. Met andere woorden: er is nog werk genoeg voor culturele economen.”
Ondanks alle technologische verschuivingen benadrukt Vermeylen continuïteit. “De kunstmarkt is nog steeds een sociaal systeem, gebouwd op netwerken, vertrouwen en verhalen,” zegt hij. Musea wijden kunstenaars in, verzamelaars vertrouwen op tussenpersonen, en narratieven bepalen waarde.
“Storytelling is altijd centraal geweest. Het is pas kunst als iemand dat zegt.”
En als historicus vraagt hij zich af: zullen AI-gegenereerde werken ooit naast Rembrandt, Vermeer of Frida Kahlo hangen – of worden ze afgedaan als wat hij noemt ‘AI-slop’? Voor nu, zegt hij, “is de jury nog in beraad.”
Filip Vermeylen is hoogleraar Global Art Markets aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.
Hij onderzoekt de geschiedenis en werking van kunstmarkten wereldwijd, was medeoprichter van het Rotterdam Arts & Sciences Lab (RASL), is bestuurslid van TIAMSA, en werkt momenteel aan een tentoonstelling over de geschiedenis van de kunstmarkt in Wenen, die opent in januari 2026.
Een digitale creatie van ©Creative Desk, getest op nieuwsgierigheid en sterke wifi